Xəbərlər
Dağ-mədən və metallurgiya strategiyası sənayenin potensialını artırır
Nazimə Şamıyeva
YAP Füzuli rayon təşkilatının sədri
Azərbaycanın iqtisadi inkişafında yeni mərhələnin mühüm istiqamətlərindən biri təbii sərvətlərin daha səmərəli şəkildə iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi, xammalın ölkə daxilində emalının genişləndirilməsi və yüksək əlavə dəyər yaradan sənaye sahələrinin inkişaf etdirilməsidir. Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin 22 sentyabr 2026-cı ildə “Azərbaycan Respublikasında 2027–2030-cu illərdə dağ-mədən (metal filizləri) və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramı”na həsr olunmuş müşavirədəki çıxışı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müşavirədə təqdim edilən proqram qarşıdakı dörd il ərzində dağ-mədən və metallurgiya sahəsinin inkişafı üçün konkret hədəfləri, investisiya istiqamətlərini və yeni istehsal imkanlarını müəyyənləşdirir.
Bu proqramın əsas xüsusiyyəti dağ-mədən sənayesinə yalnız filiz hasilatı kimi yanaşılmamasıdır. Burada əsas məqsəd xammalın hasilatından başlayaraq onun zənginləşdirilməsi, emalı və son məhsula çevrilməsinə qədər bütöv dəyər zəncirinin formalaşdırılmasıdır. Belə yanaşma Azərbaycanın mineral ehtiyatlarının iqtisadi potensialından daha geniş istifadə etməyə, yeni istehsal sahələri yaratmağa və metallurgiya məhsullarının ixrac imkanlarını artırmağa şərait yarada bilər. Əslində, söhbət yerin altındakı sərvətin yalnız çıxarılmasından deyil, həmin sərvətin ölkə daxilində daha böyük iqtisadi dəyərə çevrilməsindən gedir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin qeyri-neft sektorunun inkişafı baxımından perspektivli sahə olduğu vurğulanıb. Dövlət Proqramının əsas hədəflərinə əsasən, 2030-cu ilədək sektorun ÜDM-ə töhfəsinin 700 milyon manatdan 1,8 milyard manata, illik ixrac potensialının isə 1,3 milyard manatdan 3,4 milyard manata çatdırılması nəzərdə tutulur. Bu məqsədlərin reallaşdırılması üçün 2027–2030-cu illərdə 5,3 milyard manat investisiya qoyuluşu planlaşdırılır.
İnvestisiya strukturunda dövlət və özəl sektorun imkanlarının birləşdirilməsi də diqqət çəkən məqamlardandır. Təqdimata görə, nəzərdə tutulan 5,3 milyard manat investisiyanın 1,1 milyard manatının dövlət büdcəsi, 2,2 milyard manatının dövlət müəssisələrinin vəsaiti, 2 milyard manatının isə özəl vəsait hesabına formalaşdırılması planlaşdırılır. Bu, yeni sənaye layihələrinin maliyyələşdirilməsində dövlətlə yanaşı, özəl kapitalın da mühüm rol oynayacağını göstərir.
Dövlət Proqramının mühüm istiqamətlərindən biri Daşkəsən dəmir filizi layihəsidir. Burada dəmir filizinin hasilatı, zənginləşdirilməsi, pelet və isti briketləşdirilmiş dəmir istehsalı üzrə güclərin yaradılması nəzərdə tutulur. Belə bir istehsal zəncirinin qurulması xammalın daha yüksək əlavə dəyərli məhsula çevrilməsinə və metallurgiya sənayesinin xammal bazasının möhkəmləndirilməsinə imkan verə bilər. Bu istiqamət eyni zamanda ölkədə qara metallurgiyanın inkişafı üçün yeni imkanlar formalaşdırır.
Proqramda qızıl, mis, sink, qurğuşun və digər metal filizləri üzrə layihələr də xüsusi yer tutur. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda geoloji kəşfiyyatın genişləndirilməsi, mövcud yataqların iqtisadi dövriyyəyə cəlb olunması bu ərazilərin iqtisadi potensialının artırılması baxımından mühüm istiqamət kimi müəyyənləşdirilib. “Söyüdlü”, “Ortakənd” və “Filizçay” kimi layihələr üzrə kəşfiyyat, texniki-iqtisadi əsaslandırma və istismara hazırlıq işlərinin aparılması nəzərdə tutulur.
Xüsusilə “Filizçay” polimetal yatağı qarşıdakı illər üçün böyük layihələrdən biri kimi təqdim olunur. Yataqda mis, sink və qurğuşun ehtiyatlarının iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi nəzərdə tutulur. Layihənin tam gücü ilə istismara verilməsi 2031-ci ilin sonuna planlaşdırılır. Bu isə Dövlət Proqramının 2030-cu ildən sonrakı mərhələyə də təsir göstərəcək uzunmüddətli sənaye layihələrini əhatə etdiyini göstərir.
Metallurgiyanın digər mühüm istiqaməti alüminium sənayesidir. Proqram çərçivəsində 2030-cu ilin sonuna qədər alüminium istehsalının artırılması, yayma məhsullarının istehsal gücünün genişləndirilməsi və alüminium dəyər zəncirinin yeni mərhələlərinin yaradılması nəzərdə tutulur. Bu, xammalın ilkin formada dövriyyəyə buraxılması əvəzinə, daha çox emal olunmuş məhsul istehsalına keçidi sürətləndirə bilər.
Dövlət Proqramının əhəmiyyətli tərəflərindən biri də yeni yataqların axtarışı və geoloji kəşfiyyat işlərinin genişləndirilməsidir. Mövcud ehtiyatların yenidən qiymətləndirilməsi və yeni resursların müəyyənləşdirilməsi gələcək sənaye layihələri üçün xammal bazasının genişləndirilməsinə xidmət edə bilər. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurla yanaşı, Naxçıvanda da geoloji kəşfiyyat işlərinin genişləndirilməsi nəzərdə tutulur.
Dağ-mədən sənayesinin inkişafı regional iqtisadiyyat baxımından da yeni imkanlar yarada bilər. Yeni müəssisələrin fəaliyyəti yalnız birbaşa istehsalatda çalışan insanların məşğulluğu ilə məhdudlaşmır. Logistika, tikinti, texniki xidmət, avadanlıq təminatı, mühəndislik, nəqliyyat və digər əlaqəli sahələrdə də əlavə iqtisadi fəaliyyət formalaşa bilər. Təqdimatda proqramın icrası nəticəsində beş mindən çox daimi iş yerinin yaradılmasının nəzərdə tutulduğu bildirilib.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında ekoloji məsələlərə xüsusi diqqət yetirilməsi zərurəti də vurğulanıb. Dağ-mədən layihələrinin həyata keçirilməsi zamanı ekoloji ekspertizanın aparılması və müvafiq normalara əməl olunması əsas şərtlərdən biri kimi müəyyən edilir. Bu yanaşma sənaye inkişafının təbii ehtiyatların qorunması ilə paralel aparılmasının vacibliyini göstərir.
Dövlət Proqramının hazırlanması 2026-cı ilin aprelində verilmiş Prezident Sərəncamı ilə müəyyən edilmiş vəzifələr əsasında həyata keçirilib. 23 sentyabr 2026-cı ildə isə Dövlət Proqramının təsdiq edilməsi barədə Prezident Sərəncamı imzalanıb. Sərəncama əsasən, proqramda nəzərdə tutulan tədbirlərin əlaqələndirilməsi və icrasına nəzarət Nazirlər Kabinetinə həvalə edilib, icra vəziyyəti barədə ildə bir dəfə Prezidentə məlumat verilməsi müəyyənləşdirilib. Proqramın monitorinqi və qiymətləndirilməsi isə İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzi tərəfindən həyata keçiriləcək.
2027–2030-cu illəri əhatə edən Dövlət Proqramı Azərbaycanın sənaye siyasətində yeni istiqamətin əsas konturlarını müəyyən edir. Qarşıya qoyulan hədəflər yalnız hasilatın artırılması ilə məhdudlaşmır. Əsas xətt xammalın ölkə daxilində emalının genişləndirilməsi, yüksək əlavə dəyərin yaradılması, yeni sənaye güclərinin formalaşdırılması, ixrac imkanlarının artırılması və özəl investisiyaların prosesə cəlb edilməsidir.
Prezident İlham Əliyevin müşavirədə səsləndirdiyi fikirlər dağ-mədən və metallurgiya sahəsinin Azərbaycanın gələcək iqtisadi inkişafında daha geniş yer tutacağına dair dövlət siyasətinin istiqamətlərini ortaya qoyur. Dövlət Proqramının həyata keçirilməsi ilə mineral ehtiyatların hasilatı, emalı və metallurgiya istehsalının vahid iqtisadi zəncir şəklində inkişaf etdirilməsi nəzərdə tutulur. Bu zəncirin hər bir halqası yeni istehsal, investisiya, məşğulluq və ixrac imkanlarının yaranmasına xidmət edə bilər.
Ən mühüm nəticə isə ondan ibarətdir ki, Azərbaycanın təbii sərvətlərinə münasibətdə əsas diqqət təkcə onların miqdarına deyil, yaratdığı iqtisadi dəyərə yönəlir. Qarşıdakı illərin əsas vəzifəsi yeraltı sərvətləri müasir texnologiyalar, investisiya və sənaye imkanları ilə birləşdirərək daha yüksək əlavə dəyərə çevirməkdir.