Xəbərlər
Müasir Azərbaycan məktəbi: təhsil, tərbiyə və milli-mənəvi dəyərlər
Bayram Aslanov
YAP İdarə Heyətinin üzvü, YAP Gəncə şəhər təşkilatının sədri
Təhsil hər bir dövlətin gələcəyini müəyyən edən, cəmiyyətin intellektual potensialını formalaşdıran və milli-mənəvi dəyərlərin yeni nəsillərə ötürülməsini təmin edən mühüm sahədir. Məktəb isə bu prosesin əsasını təşkil edən, şəxsiyyətin formalaşdığı, bilik və bacarıqlarla yanaşı, davranış mədəniyyətinin, məsuliyyət hissinin və ictimai münasibətlərin öyrənildiyi mühüm sosial mühitdir. Bu baxımdan, ümumi təhsil müəssisələrində təhsilalanların və təhsilverənlərin geyimi məsələsi yalnız xarici görünüşlə bağlı deyil, həm də təhsil mədəniyyətinin, nizam-intizamın və məktəb mühitinə münasibətin ifadəsidir.
Azərbaycanda dövlət ümumi təhsil müəssisələrində geyimlə bağlı tələblərin qanunvericilik səviyyəsində müəyyənləşdirilməsi bu məsələyə sistemli yanaşmanın göstəricisidir. Məqsəd sadəcə müəyyən geyim formasını tətbiq etmək deyil, məktəbdə təhsil prosesinin mahiyyətinə uyğun, səliqəli, işgüzar və qarşılıqlı hörmətə əsaslanan mühit yaratmaqdır.
Şagird geyimi məktəb həyatının ayrılmaz hissəsidir. Məktəbli forması ilk növbədə təhsil müəssisəsinə mənsubiyyət hissini gücləndirən, şagirdlər arasında xarici görünüşlə bağlı fərqləri müəyyən dərəcədə azaldan və təhsil mühitində vahid yanaşmanı təşviq edən vasitədir. Məktəbli formasının əsas məqsədi uşaqların fərdi xüsusiyyətlərini məhdudlaşdırmaq deyil, onların təhsil prosesində bərabər iştirakını və məktəb mühitinə uyğun geyim mədəniyyətini təşviq etməkdir. Geyimə görə şagirdlər arasında fərqləndirmənin, maddi imkanların nümayişinin və sosial müqayisələrin qarşısının alınması da bu yanaşmanın əhəmiyyətli tərəflərindəndir. Uşaqlara yalnız geyim formasını qorumaq deyil, həm də səliqəli olmaq, şəxsi gigiyenaya diqqət yetirmək, məktəb əmlakına qayğı ilə yanaşmaq və davranış qaydalarına əməl etmək aşılanmalıdır. Çünki məktəb mədəniyyəti təkcə görünüşdən deyil, insanın davranışından, danışığından və başqalarına münasibətindən formalaşır.
Məktəbdə geyim mədəniyyətindən danışarkən müəllimlərin üzərinə düşən məsuliyyət xüsusi qeyd edilməlidir. Müəllim yalnız bilik verən mütəxəssis deyil, həm də şagirdlərin davranışlarına, ünsiyyətinə və dünyagörüşünə təsir göstərən nümunəvi şəxsdir. Buna görə də onun xarici görünüşü məktəbin işgüzar mühitinə və pedaqoji fəaliyyətin xarakterinə uyğun olmalıdır. Eyni zamanda, müəllimin səliqəli və məqsədəuyğun geyimi şagirdlərdə də məsuliyyətli münasibətin formalaşmasına müsbət təsir göstərə bilər. Lakin pedaqoji nüfuzun yalnız geyimlə ölçülmədiyini də unutmaq olmaz. Müəllimin biliyi, ədalətli davranışı, ünsiyyət bacarığı, uşaqlara qayğısı və peşəkarlığı onun nüfuzunu müəyyən edən əsas amillərdir.
Azərbaycan təhsil sisteminin qarşısında duran mühüm vəzifələrdən biri milli-mənəvi dəyərlərə bağlı, eyni zamanda müasir dünyanın çağırışlarını anlayan, savadlı və məsuliyyətli vətəndaş yetişdirməkdir. Bu məqsəd tədris proqramları ilə yanaşı, məktəbdə formalaşan gündəlik davranış və ünsiyyət mədəniyyətində də öz əksini tapmalıdır. Məktəb geyimi ilə bağlı tələblərin müəyyənləşdirilməsi də bu geniş yanaşmanın tərkib hissəsi kimi nəzərdən keçirilə bilər. Sadəlik, səliqə, qarşılıqlı hörmət və ictimai mühitə uyğun davranış həm milli ənənələrimizdə, həm də ümumbəşəri etik prinsiplərdə mühüm yer tutur.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Yeni Azərbaycan Partiyasının Sədri İlham Əliyevin 2026-cı il oktyabrın 2-də YAP-ın VIII Qurultayında çıxışında müasir dövrdə ideoloji təhlükəsizliyin vacibliyinə toxunaraq təhsilin və vətənpərvərliyin bu sahədə mühüm rol oynadığını vurğulayıb. Dövlət başçısı cəmiyyətin bilikli və savadlı olmasının yanlış məlumatlara və ideoloji təxribatlara qarşı dayanıqlılığı gücləndirdiyini qeyd edib. Ölkə Prezidentinin VIII Qurultayda səsləndirdiyi fikirlər təhsil müəssisələrinin cəmiyyətdəki rolunu bir daha gündəmə gətirir. Məktəb yalnız dərsliklərdəki biliklərin mənimsədildiyi yer deyil. O, həm də şagirdlərdə informasiya savadlılığının, tənqidi düşüncənin, vətəndaş məsuliyyətinin və milli kimlik şüurunun formalaşdığı mühüm məkandır. Prezidentin qurultaydakı çıxışında təhsillə bağlı vurğuladığı məqamlar məktəbdə nizam-intizamın və məsuliyyət mədəniyyətinin əhəmiyyətini də geniş mənada anlamağa imkan verir. Bununla belə, qeyd etmək vacibdir ki, qurultay nitqində məktəb geyiminə dair konkret qaydalar müəyyənləşdirilməyib. Bu məsələ ayrıca qanunvericilik aktları ilə tənzimlənir.
YAP-ın VIII Qurultayında səsləndirilən fikirlərlə məktəb geyimi məsələsi arasında əlaqə birbaşa hüquqi göstərişdə deyil, daha geniş tərbiyə və təhsil məqsədlərində özünü göstərir. Əgər müasir Azərbaycan məktəbi savadlı, müstəqil düşüncəli, milli dəyərlərinə bağlı və məsuliyyətli vətəndaş yetişdirməyi qarşıya məqsəd qoyursa, onda gündəlik məktəb həyatı da bu məqsədlərə uyğun qurulmalıdır. Bu baxımdan, geyim qaydaları təhsil prosesinin yalnız bir elementidir. Onların tətbiqi bilik keyfiyyətinin yüksəldilməsi, müəllim nüfuzunun qorunması, şagirdlərdə məsuliyyət hissinin gücləndirilməsi və sağlam məktəb mühitinin yaradılması istiqamətində görülən işlərlə tamamlanmalıdır.
Prezident İlham Əliyevin YAP-ın VIII Qurultayında təhsilin, savadlılığın və vətənpərvərliyin əhəmiyyəti barədə səsləndirdiyi fikirlər isə məktəbin qarşısında duran daha geniş vəzifələri xatırladır: bilikli, milli-mənəvi dəyərlərinə bağlı, müasir düşüncəli və məsuliyyətli vətəndaş yetişdirmək. Məktəb geyimi bu böyük məqsədin yalnız bir hissəsidir. Əsas nəticə geyim qaydalarının formal şəkildə yerinə yetirilməsi ilə deyil, onların arxasında dayanan nizam-intizam, qarşılıqlı hörmət, bərabərlik və məsuliyyət prinsiplərinin gündəlik məktəb həyatında yaşadılması ilə əldə olunur. Unutmaq olmaz ki, məktəbin nüfuzu müəllimin peşəkarlığı, şagirdin biliyi, valideynin məsuliyyəti və sağlam təhsil mühitinin birgə səyi ilə formalaşır. Geyim mədəniyyəti də bu bütöv sistemin görünən tərəflərindən biridir. Məqsədimiz yalnız səliqəli geyinən deyil, həm də savadlı, düşünən, milli dəyərlərinə hörmət edən və ölkəsinin gələcəyi üçün məsuliyyət daşıyan gənc nəsil yetişdirmək olmalıdır.