Xəbərlər
Dağ-mədən sənayesinin iqtisadi imkanları genişlənir
Bayram Aslanov
YAP İdarə Heyətinin üzvü, YAP Gəncə şəhər təşkilatının sədri
Azərbaycan iqtisadiyyatının qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri yalnız mövcud imkanlardan səmərəli istifadə etmək deyil, həm də ölkənin gələcək inkişafını təmin edəcək yeni iqtisadi istiqamətlər formalaşdırmaqdır. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə son illərdə həyata keçirilən iqtisadi siyasətdə qeyri-neft sektorunun genişləndirilməsi, sənayeləşmənin sürətləndirilməsi və ölkənin ixrac imkanlarının artırılması məhz bu məqsədə xidmət edir. Sentyabrın 22-də dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramına həsr olunmuş müşavirədə dövlət başçısının çıxışı da bu siyasətin mühüm istiqamətlərindən birinin qarşıdakı illərdə necə inkişaf etdiriləcəyini aydın şəkildə ortaya qoydu.
2027–2030-cu illəri əhatə edən yeni Dövlət Proqramı Azərbaycanın mineral-xammal potensialının daha geniş şəkildə iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsini, hasilatla yanaşı emal sənayesinin inkişafını və daha yüksək əlavə dəyər yaradan istehsal zəncirlərinin qurulmasını nəzərdə tutur. Burada əsas yanaşma xammalın sadəcə hasil edilərək ixrac olunması deyil, onun mümkün qədər ölkə daxilində emal edilərək hazır və ya daha yüksək əlavə dəyərli məhsula çevrilməsidir. Bu, əslində, Azərbaycan sənayesinin inkişaf fəlsəfəsində mühüm dəyişiklikdir. Çünki təbii sərvətin iqtisadi əhəmiyyəti yalnız onun yerin təkindən çıxarılması ilə ölçülmür. Əsas məsələ həmin sərvətin emalından, texnologiyadan, yeni istehsal sahələrindən, ixtisaslı kadrlardan və formalaşan əlavə dəyər zəncirindən maksimum iqtisadi səmərə əldə etməkdir.
Prezident İlham Əliyev müşavirədə dağ-mədən sənayesində tam istehsal zəncirinin yaradılmasının vacibliyini xüsusi vurğulayıb. Bu zəncir filiz hasilatından başlayaraq zənginləşdirmə, pelet və briketləşdirilmiş dəmir istehsalı, daşınma və sonrakı emal mərhələlərini əhatə etməlidir. Belə yanaşma sənayenin ayrı-ayrı müəssisələr toplusu kimi deyil, bir-biri ilə əlaqəli vahid iqtisadi sistem kimi inkişafına imkan yaradır.
Dövlət Proqramının miqyası da qarşıya qoyulan hədəflərin kifayət qədər böyük olduğunu göstərir. Proqramın icrası üçün 2027–2030-cu illərdə ümumilikdə 5,3 milyard manat investisiya tələb olunur. Bunun təxminən 1,1 milyard manatının dövlət büdcəsi, 2,2 milyard manatının dövlət müəssisələrinin vəsaiti və borc kapitalı, 2 milyard manatının isə özəl vəsait və borc kapitalı hesabına formalaşdırılması nəzərdə tutulur. Beləliklə, investisiyaların böyük hissəsinin qeyri-büdcə mənbələrindən təmin olunması planlaşdırılır. Bu rəqəmlər bir tərəfdən dövlətin sahəyə strateji yanaşmasını, digər tərəfdən isə özəl sektor və investorlar üçün geniş imkanların yaradıldığını göstərir. Prezidentin müşavirədə bildirdiyi kimi, dövlət proqramın icrasını təmin edəcək maliyyə mexanizmlərinə malikdir və layihələr investorların iştirakı olub-olmamasından asılı vəziyyətə salınmır. Bununla yanaşı, yerli və xarici investorlar üçün qapıların açıq olduğu da diqqətə çatdırılır.
Proqramın mühüm istiqamətlərindən biri də metallurgiya sənayesinin inkişafıdır. Xüsusilə alüminium istehsalının genişləndirilməsi nəzərdə tutulur. Qarşıya qoyulan məqsədə əsasən, 2030-cu ilin sonunadək alüminium istehsalının 100 min tona çatdırılması planlaşdırılır. Bunun üçün yeni istehsal müəssisələrinin yaradılması nəzərdə tutulur. Dağ-mədən sənayesinin inkişafı yalnız iqtisadi göstəricilərlə məhdudlaşmır. Bu sahənin genişlənməsi regionların sosial-iqtisadi inkişafına da birbaşa təsir göstərə bilər. Dövlət Proqramında yeni müəssisələrin yaradılması, minlərlə iş yerinin açılması, nəqliyyat və logistika xidmətlərinə tələbatın artması, yerli podratçı və təchizatçı şirkətlərin fəaliyyət imkanlarının genişlənməsi kimi nəticələr gözlənilir.
Xüsusilə işğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzur üçün bu istiqamət mühüm əhəmiyyət daşıyır. Yeni sənaye müəssisələrinin və istehsal zəncirlərinin yaradılması həmin ərazilərdə iqtisadi fəallığın və məşğulluğun artmasına əlavə stimul verə bilər. Prezident İlham Əliyev də müşavirədə dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafının Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun iqtisadi inkişafına və məşğulluğun artırılmasına töhfə verəcəyini vurğulayıb.
Dövlət Proqramında ətraf mühit məsələsi də xüsusi yer tutur. Dağ-mədən fəaliyyəti böyük iqtisadi imkanlarla yanaşı, ciddi ekoloji məsuliyyət də tələb edir. Prezidentin çıxışında təbiətin qorunmasının xüsusi əhəmiyyət daşıdığı vurğulanaraq, layihələr zamanı ekoloji ekspertizanın ən yüksək səviyyədə aparılması və ekoloji normalara ciddi əməl olunması tələb kimi qarşıya qoyulub. Bu yanaşma təsadüfi deyil. Çünki müasir sənayenin əsas prinsiplərindən biri iqtisadi inkişafla ekoloji təhlükəsizliyin paralel təmin edilməsidir. Azərbaycan üçün də yeni mədən və metallurgiya layihələrinin həyata keçirilməsi yalnız hasilat həcmlərinin artırılması anlamına gəlməməli, eyni zamanda müasir texnologiyaların tətbiqi, resurslardan qənaətlə istifadə və təbiətin qorunması ilə müşayiət olunmalıdır.
Dövlət Proqramının digər mühüm cəhəti Azərbaycanın mineral resurs bazasının genişləndirilməsi ilə bağlıdır. “Filizçay”, “Daşkəsən”, “Söyüdlü”, “Ortakənd” və digər layihələrin inkişaf etdirilməsi nəzərdə tutulur. “AzerGold”un təqdim etdiyi məlumatlara görə, bu istiqamətdə geoloji kəşfiyyat işləri də genişləndirilir və yeni yataqların iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi üçün mərhələli tədbirlər həyata keçirilir.
Xüsusilə “Filizçay” polimetal yatağının gələcək istismarı Azərbaycanın mis, sink və qurğuşun istehsalı sahəsində imkanlarını genişləndirə bilər. “Daşkəsən” layihəsində isə dəmir filizinin emalı və isti briketləşdirilmiş dəmir istehsalının yaradılması planlaşdırılır. Bu cür layihələr ölkənin metallurgiya bazasının möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Söhbət yalnız yeni mədənlərin açılmasından getmir. Qarşıdakı mərhələdə Azərbaycanın məqsədi geoloji kəşfiyyatdan hasilata, emaldan metallurgiyaya, logistika və ixracdan yeni sənaye sahələrinin yaranmasına qədər bütöv bir iqtisadi ekosistem formalaşdırmaqdır. Belə bir sistemin yaradılması əmək bazarına da təsir göstərəcək. Yeni istehsal müəssisələri müasir texnologiyalarla işləyə bilən mühəndislərə, geoloqlara, metallurqlara, texniki mütəxəssislərə və digər ixtisaslı kadrlara ehtiyacı artıracaq. Nəticədə sənayenin inkişafı peşə və texniki təhsilin, elmi-tədqiqat fəaliyyətinin və insan kapitalının inkişafına da əlavə təkan verə bilər.
Prezident İlham Əliyevin müşavirədə səsləndirdiyi mühüm mesajlardan biri də budur ki, dağ-mədən və metallurgiya sənayesi gələcəkdə Azərbaycanın güclü sənaye istiqamətlərindən birinə çevrilməlidir. Dövlət Proqramının icrası nəticəsində sektorun əlavə dəyərinin və illik ixrac potensialının 2,6 dəfə artırılması hədəflənir. Prezidentin çıxışında qeyd edildiyi kimi, layihələrin ölkə iqtisadiyyatına illik müsbət maliyyə təsirinin gələcəkdə 1 milyard manatdan artıq ola biləcəyi gözlənilir.
23 sentyabr 2026-cı ildə imzalanmış Sərəncamla Dövlət Proqramının artıq rəsmən təsdiq edilməsi isə qarşıya qoyulan məqsədlərin konkret icra mərhələsinə keçdiyini göstərir. Sənədə əsasən, proqramın tədbirlərinin əlaqələndirilməsi və icrasına nəzarət Nazirlər Kabinetinə həvalə olunub, monitorinq və qiymətləndirmənin isə İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzi tərəfindən həyata keçirilməsi nəzərdə tutulub. Beləliklə, 2027–2030-cu illər üçün nəzərdə tutulan Dövlət Proqramı Azərbaycanın sənaye siyasətində yeni mərhələnin əsas istiqamətlərindən birini müəyyənləşdirir. Burada məqsəd təbii ehtiyatların hasilatını artırmaqdan daha genişdir: ölkənin öz mineral-xammal bazasına əsaslanan, emal və metallurgiyanı birləşdirən, ixrac imkanlarını genişləndirən və yeni sənaye dəyər zəncirləri yaradan müasir iqtisadi modelin formalaşdırılmasıdır.
Azərbaycanın iqtisadi inkişafında növbəti mərhələnin əsas xüsusiyyətlərindən biri də məhz budur: ölkənin malik olduğu resurslardan daha çox əlavə dəyər yaratmaq, xammaldan məhsula qədər olan yolu mümkün qədər daxildə qurmaq və bu prosesdən regionların, sahibkarlığın, əmək bazarının və bütövlükdə milli iqtisadiyyatın faydalanmasını təmin etmək.