YENİ AZƏRBAYCAN PARTİYASI

Arif Qasımov

YAP Sədərək rayon təşkilatının sədri

Cənubi Qafqaz regionunun siyasi və ideoloji tarixində “Böyük Ermənistan” anlayışı tez-tez gündəmə gətirilən, lakin elmi baxımdan mübahisəli xarakter daşıyan konsepsiyalardan biridir. Bu ideya əsasən tarixi-coğrafi interpretasiyalara əsaslansa da, müasir akademik yanaşmalar onu daha çox siyasi məqsədlərlə formalaşdırılmış mifoloji konstruksiya kimi qiymətləndirir. Mövzunun obyektiv təhlili üçün tarixi mənbələr, ideoloji transformasiyalar və beynəlxalq hüquq normaları kontekstində yanaşma zəruridir.

“Böyük Ermənistan” ideyasının əsaslandırılmasında ən çox istinad edilən dövr antik çağlara, xüsusilə II Tiqran hakimiyyətinə təsadüf edir. Onun dövründə Ermənistan krallığının ərazisi müəyyən müddət ərzində genişlənmişdir. Lakin bu genişlənmə sabit xarakter daşımamış, regiondakı siyasi qüvvələr balansının dəyişməsi ilə qısa müddətdə daralmışdır. Müasir tarixşünaslıq bu dövrü milli dövlət anlayışı ilə eyniləşdirməyin metodoloji baxımdan yanlış olduğunu vurğulayır. Qədim və orta əsr mənbələrində sərhədlər dinamik olmuş, müxtəlif imperiyaların təsiri altında tez-tez dəyişmişdir. Bu baxımdan, konkret və dəyişməz “tarixi Ermənistan” sərhədlərindən danışmaq elmi obyektivlik baxımından problemli yanaşma hesab edilir.

XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində Avropada və onun təsiri altında olan regionlarda millətçilik ideyalarının güclənməsi ilə “Böyük Ermənistan” konsepsiyası yenidən aktuallaşmışdır. Bu dövrdə Daşnaksütyun kimi təşkilatlar bu ideyanı siyasi proqram səviyyəsinə qaldırmış, onu milli məqsəd kimi təqdim etmişlər. Xüsusilə Birinci Dünya Müharibəsi dövründə və sonrakı geosiyasi dəyişikliklər fonunda bu ideya daha geniş şəkildə təbliğ olunmuşdur. Lakin regionun çoxmillətli strukturu, eləcə də böyük dövlətlərin maraqları belə layihələrin praktik reallaşmasını mümkünsüz etmişdir. Bu səbəbdən “Böyük Ermənistan” ideyası daha çox ideoloji və simvolik səviyyədə mövcud olmuşdur.

Akademik yanaşmada “Böyük Ermənistan” anlayışı çox vaxt selektiv tarix yazımı və mifologiyalaşdırma nümunəsi kimi qiymətləndirilir. Tarixi hadisələrin və sərhədlərin kontekstdən çıxarılaraq müasir siyasi məqsədlərə uyğun interpretasiyası bu ideyanın əsas xüsusiyyətlərindən biridir. Bu konsepsiya müəyyən hallarda milli kimliyin möhkəmləndirilməsi üçün istifadə olunsa da, onun geniş ərazi iddiaları ilə əlaqələndirilməsi regionda siyasi gərginlik yaradan amillərdən biri kimi çıxış edir. Tarixi reallıqların idealizə olunması və ya selektiv təqdim edilməsi isə elmi obyektivliyə ziddir.

Müasir beynəlxalq sistemdə dövlətlərin ərazi bütövlüyü prinsipi əsas norma kimi qəbul edilir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı çərçivəsində qəbul olunmuş prinsiplərə əsasən, sərhədlərin zorla dəyişdirilməsi və ya tarixi iddialar əsasında yenidən qurulması legitim sayılmır. Bu baxımdan “Böyük Ermənistan” kimi ekspansionist ideyalar beynəlxalq hüquq normaları ilə ziddiyyət təşkil edir.

Cənubi Qafqaz regionunda baş vermiş Dağlıq Qarabağ münaqişəsi göstərir ki, tarixi və ideoloji iddialar üzərində qurulan siyasət uzunmüddətli sabitliyə deyil, qarşıdurmalara səbəb ola bilər. Müasir yanaşma isə daha çox hüquqi prinsiplərə, qarşılıqlı tanınmaya və regional əməkdaşlığa əsaslanmalıdır. Nəticə etibarilə, “Böyük Ermənistan” ideyası tarixi faktlardan çox, ideoloji və siyasi məqsədlərlə formalaşdırılmış konsepsiya kimi qiymətləndirilir. Onun müxtəlif dövrlərdə fərqli məzmunlar kəsb etməsi bu ideyanın sabit və obyektiv elmi əsaslara söykənmədiyini göstərir. Akademik yanaşma bu kimi konsepsiyaların tənqidi təhlilini vacib hesab edir və regionun gələcəyinin mifoloji iddialar deyil, real siyasi, hüquqi və iqtisadi əməkdaşlıq prinsipləri üzərində qurulmasının daha məqsədəuyğun olduğunu vurğulayır.

Tarixi yaddaşın qorunması və milli kimliyin formalaşdırılması dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi çıxış edir. Bu baxımdan Azərbaycan Respublikasında soyqırımı hadisələrinin 100 illik yubileyi ilə əlaqədar imzalanmış sərəncam yalnız anım xarakterli sənəd deyil, eyni zamanda tarixi ədalətin bərpasına yönəlmiş konseptual yanaşmanın ifadəsidir. Bu sənədin mahiyyətinin akademik səviyyədə təhlili onun həm tarixşünaslıq, həm də siyasi diskurs baxımından çoxşaxəli əhəmiyyətə malik olduğunu göstərir.

XX əsrin əvvəllərində baş vermiş faciəli hadisələr, xüsusilə Mart soyqırımı Azərbaycan xalqının kollektiv yaddaşında dərin iz buraxmışdır. Bu hadisələr təkcə insan itkiləri ilə deyil, həm də sosial, mədəni və demoqrafik dəyişikliklərlə yadda qalmışdır. Uzun müddət sovet ideoloji çərçivəsi daxilində bu mövzunun obyektiv araşdırılması məhdudlaşdırılmış, nəticədə tarixi faktların geniş ictimaiyyətə çatdırılması gecikmişdir. Müstəqillik dövründə isə bu boşluğun doldurulması istiqamətində mühüm addımlar atılmışdır. Xüsusilə Heydər Əliyev tərəfindən 1998-ci ildə imzalanmış 31 martın Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü elan edilməsi haqqında fərman bu prosesin başlanğıc nöqtəsi hesab olunur. Daha sonrakı dövrdə qəbul edilən yubiley sərəncamı isə bu siyasətin davamlı və sistemli xarakter aldığını nümayiş etdirir.

Soyqırımının 100 illiyi ilə bağlı sərəncam dövlətin tarixi hadisələrə münasibətinin normativ çərçivədə ifadəsi kimi çıxış edir. Bu sənəd vasitəsilə həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq səviyyədə tarixi faktların tanıdılması və təbliği istiqamətində tədbirlərin həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur. Bu isə yaddaş siyasətinin institusionallaşdırılması baxımından mühüm addımdır. Sərəncam çərçivəsində elmi konfransların təşkili, arxiv materiallarının araşdırılması, nəşrlərin hazırlanması və maarifləndirmə tədbirlərinin keçirilməsi kimi fəaliyyətlər tarixşünaslıq üçün yeni imkanlar yaradır. Həmin yanaşma göstərir ki, dövlət yalnız simvolik anım tədbirləri ilə kifayətlənmir, eyni zamanda elmi əsaslandırılmış tarixi diskursun formalaşdırılmasına da önəm verir.

Qloballaşan dünyada tarixi hadisələrin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu baxımdan yubiley sərəncamı Azərbaycanın informasiya siyasətinin tərkib hissəsi kimi də qiymətləndirilə bilər. Tarixi həqiqətlərin beynəlxalq platformalarda təqdim olunması, xarici dillərdə nəşrlərin hazırlanması və diplomatik kanallar vasitəsilə təbliğ edilməsi bu sənədin əsas istiqamətlərindən biridir. Bu kontekstdə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və digər beynəlxalq qurumların tribunaları mühüm əhəmiyyət daşıyır. Tarixi hadisələrin hüquqi-siyasi müstəvidə tanıdılması yalnız milli deyil, həm də qlobal ədalət prinsipinin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilir.

Sərəncamın mühüm nəticələrindən biri də akademik və ictimai diskursun genişlənməsidir. Tarixçilər, politoloqlar və digər tədqiqatçılar üçün yeni araşdırma istiqamətləri açılır, mövzuya dair multidissiplinar yanaşmalar təşviq olunur. Bu isə hadisələrin daha obyektiv və kompleks şəkildə öyrənilməsinə şərait yaradır. Eyni zamanda, bu cür sənədlər gənc nəslin tarixi yaddaşının formalaşmasında mühüm rol oynayır. Təhsil və maarifləndirmə vasitəsilə tarixi faktların düzgün təqdim olunması milli identiklik baxımından strateji əhəmiyyət kəsb edir.

Beləliklə, soyqırımının 100 illiyi ilə bağlı imzalanmış sərəncam yalnız tarixi hadisənin anılması ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda yaddaş siyasətinin sistemli şəkildə həyata keçirilməsinin göstəricisidir. Bu sənəd tarixi ədalətin bərpası, elmi tədqiqatların təşviqi və beynəlxalq ictimaiyyətin məlumatlandırılması baxımından kompleks funksiyalar yerinə yetirir. Akademik baxımdan yanaşdıqda, belə təşəbbüslər tarixin yalnız keçmişin deyil, həm də bu günün və gələcəyin formalaşmasında mühüm rol oynadığını bir daha təsdiqləyir.