YENİ AZƏRBAYCAN PARTİYASI

Nazimə Şamıyeva

YAP Füzuli rayon təşkilatının sədri

20 Oktyabr – Zəngilan şəhəri günü Azərbaycanın tarixi yaddaşında mühüm yer tutan, xalqımızın ərazi bütövlüyü uğrunda apardığı mübarizənin və azad edilmiş torpaqlarda həyata keçirilən genişmiqyaslı quruculuq işlərinin əhəmiyyətini özündə birləşdirən əlamətdar gündür. Zəngilanın keçdiyi tarixi yol, onun işğal dövründə üzləşdiyi dağıntılar, 2020-ci ildə azadlığa qovuşması və bu gün yenidən məskunlaşan yaşayış məntəqələrinə çevrilməsi Azərbaycanın dövlətçilik iradəsinin, milli həmrəyliyinin və gələcəyə inamının aydın ifadəsidir. Bu gün Zəngilan haqqında danışarkən yalnız keçmişin ağrılarını deyil, həm də həmin torpaqlarda həyatın yenidən canlanmasını, tarixi irsin qorunmasını və müasir inkişafın əsaslarının yaradılmasını nəzərə almaq lazımdır.

Zəngilanın tarixi coğrafiyası və inzibati inkişafı Azərbaycan torpaqlarının mürəkkəb siyasi proseslərdən keçdiyini göstərir. XIX əsrin əvvəllərində Qafqazda Rusiya imperiyasının mövqelərinin möhkəmlənməsi regionun siyasi və inzibati quruluşunda ciddi dəyişikliklərə səbəb oldu. 1813-cü il Gülüstan və 1828-ci il Türkmənçay müqavilələrindən sonra Cənubi Qafqazda imperiya idarəçiliyi genişləndi, yeni inzibati sərhədlər müəyyənləşdirildi və tarixi ərazilərin idarə olunma qaydaları dəyişdirildi. Bu dəyişikliklər Zəngəzur bölgəsinin də sonrakı siyasi və inzibati taleyinə təsir göstərdi.

Zəngilanın tarixi keçmişini araşdırarkən Zəngəzur qəzasının və bütövlükdə bölgənin inzibati ərazi dəyişikliklərinin mahiyyətini nəzərə almaq vacibdir. Çar Rusiyasının idarəçilik sistemi çərçivəsində formalaşdırılan inzibati vahidlər sonrakı dövrlərdə siyasi proseslərin təsiri ilə yenidən təşkil olundu. 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması ilə tarixi torpaqların qorunması və milli dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi məsələləri ön plana çıxdı. Lakin regionda baş verən qarşıdurmalar, siyasi dəyişikliklər və ərazi mübahisələri Zəngəzurun taleyinə uzunmüddətli təsir göstərdi. Sonrakı dövrlərdə Zəngilanın Azərbaycanın cənub-qərb hissəsində strateji mövqeyə malik rayon kimi əhəmiyyəti daha da aydın nəzərə çarpdı.

Zəngilan yalnız coğrafi mövqeyi ilə deyil, həm də təbii sərvətləri, çayları, meşələri, münbit torpaqları və yaşayış məntəqələri ilə seçilən ərazilərimizdəndir. Rayonun iqtisadi və sosial həyatında kənd təsərrüfatı, heyvandarlıq, bağçılıq və yerli təbii ehtiyatlardan istifadə mühüm yer tuturdu. Yaşayış məntəqələri arasında mövcud olan əlaqələr, yol şəbəkəsi, təhsil və səhiyyə müəssisələri, ticarət obyektləri əhalinin gündəlik həyatını təmin edən əsas infrastruktur elementləri idi. Zəngilanın təbii-coğrafi xüsusiyyətləri onun gələcək inkişafı üçün də geniş imkanlar yaradır. Bu imkanların səmərəli qiymətləndirilməsi bu gün rayonun yenidən qurulması prosesində xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

1993-cü ildə Zəngilan rayonunun Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilməsi bölgənin həyatında ağır və faciəli mərhələnin başlanğıcı oldu. İşğal nəticəsində əhali doğma yurdlarını tərk etmək məcburiyyətində qaldı, yaşayış evləri, sosial obyektlər və təsərrüfat sahələri dağıntılara məruz qaldı. İnsanların illərlə qurduğu həyat, ailə xatirələri və tarixi məkanlarla bağlı mənəvi bağları doğma torpaqlardan uzaqda yaşamaq məcburiyyəti ilə üzləşdi. Zəngilan sakinləri üçün bu, yalnız yaşayış yerini itirmək deyildi; bu, ata-baba yurduna qayıtmaq arzusunun illərlə qəlblərdə yaşaması demək idi.

İşğal dövründə rayonun infrastrukturuna vurulan zərər Zəngilanın sosial-iqtisadi inkişafını dayandırdı. Yaşayış məntəqələri boşaldı, yollar və kommunikasiya xətləri yararsız vəziyyətə düşdü, bir sıra tarixi və dini abidələr zədələndi və dağıntılara məruz qaldı. Ərazinin uzun müddət nəzarətdən kənarda qalması onun gələcəkdə bərpasını daha mürəkkəb edən amillərdən birinə çevrildi. Xüsusilə mina və digər partlayıcı sursatlarla çirklənmə insanların təhlükəsiz qayıdışı, torpaqların təsərrüfat dövriyyəsinə qaytarılması və tikinti işlərinin aparılması qarşısında ciddi maneələr yaratdı. Buna görə də Zəngilanın bərpası yalnız tikinti fəaliyyəti deyil, həm də təhlükəsizliyin təmin edilməsi, sosial mühitin yenidən qurulması və insanların doğma torpaqla əlaqələrinin bərpası kimi çoxşaxəli vəzifələri əhatə edir.

2020-ci il Zəngilanın tarixində dönüş nöqtəsi oldu. Azərbaycan Ordusunun Vətən müharibəsində qazandığı uğurlar nəticəsində 20 oktyabr 2020-ci ildə Zəngilan şəhəri işğaldan azad edildi. Bu hadisə uzun illər doğma yurd həsrəti ilə yaşayan zəngilanlıların qayıdış ümidlərini gerçəyə çevirmək yolunda mühüm mərhələ idi. Prezident, Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Ordusunun həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar ölkəmizin ərazi bütövlüyünün bərpasında həlledici rol oynadı. Zəngilanın azad olunması hərbi-strateji baxımdan mühüm nəticə olmaqla yanaşı, dövlətimizin öz torpaqlarına sahib çıxmaq əzminin və xalqımızın sarsılmaz iradəsinin təntənəsi kimi tarixə düşdü.

Zəngilanın azad edilməsi ilə qarşıda yeni vəzifələr meydana çıxdı. İllərlə dağıntılara məruz qalmış rayonun yenidən qurulması, yaşayış üçün yararlı şəraitin yaradılması, yolların və kommunal sistemlərin bərpası, sosial xidmətlərin təşkili dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarının inkişafı çərçivəsində Zəngilanın strateji mövqeyi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Burada həyata keçirilən layihələr təkcə ayrı-ayrı yaşayış məntəqələrinin bərpasına deyil, bütöv bir iqtisadi və sosial məkanın formalaşdırılmasına xidmət edir.

Zəngilanın dirçəlişinin ən mühüm göstəricilərindən biri Ağalı kəndində həyata keçirilən “Ağıllı kənd” layihəsidir. Bu layihə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə müasir yaşayış mühitinin yaradılması baxımından yeni mərhələnin əsasını qoydu. Kənddə yaşayış evləri ilə yanaşı, məktəb, uşaq bağçası, sosial xidmət obyektləri və təsərrüfat fəaliyyəti üçün zəruri şərait yaradıldı. Müasir texnologiyaların tətbiqi, enerji resurslarından səmərəli istifadə və kənd təsərrüfatının inkişafına yönəlmiş tədbirlər Ağalının gələcək üçün nəzərdə tutulan yaşayış modelini formalaşdırdı. Bu təcrübə göstərdi ki, Böyük Qayıdış yalnız insanların doğma torpaqlarına köçürülməsi deyil, onların həmin ərazilərdə təhlükəsiz, rahat və iqtisadi cəhətdən dayanıqlı həyat sürməsinin təmin edilməsidir.

Bu gün Zəngilan şəhərində və rayonun kəndlərində aparılan bərpa-quruculuq işləri bütöv bir bölgənin yenidən həyata qaytarılmasına xidmət edir. Yol-kommunikasiya şəbəkəsinin qurulması, elektrik və su təchizatının yaxşılaşdırılması, yaşayış komplekslərinin, təhsil və səhiyyə müəssisələrinin yaradılması insanların geri qayıdışı üçün zəruri zəmin formalaşdırır. Zəngilanın coğrafi mövqeyi, beynəlxalq nəqliyyat əlaqələri baxımından imkanları və təbii resursları onun gələcəkdə regionun iqtisadi həyatında daha fəal rol oynamasına şərait yaradır. Burada həyata keçirilən layihələrə yalnız tikilən binalar və çəkilən yollar kimi yanaşmaq düzgün olmaz. Hər bir yeni yaşayış evi bir ailənin doğma yurduna qayıdışını, hər bir məktəb gələcək nəslin burada yetişməsini, hər bir istehsal sahəsi isə iqtisadi həyatın yenidən canlanmasını ifadə edir.

Zəngilanın tarixi-mədəni irsinin qorunması da yenidənqurma prosesinin mühüm istiqamətlərindəndir. Rayonun ərazisində yerləşən Məmmədbəyli türbəsi, Şərifan və Yenikənd sərdabələri, Hacallı dairəvi bürcü, Bartaz qız qalası və digər tarixi-arxeoloji abidələr bu torpağın zəngin keçmişindən xəbər verir. Bu abidələr xalqımızın memarlıq ənənələrini, dini dünyagörüşünü və müxtəlif tarixi dövrlərdə formalaşmış mədəni həyatını əks etdirir. Onların qorunması, elmi əsaslarla öyrənilməsi və gələcək nəsillərə çatdırılması milli-mənəvi irsimizə sahib çıxmağın vacib şərtidir. Tarixi abidələrin bərpası keçmişin izlərini sadəcə qorumaq deyil, həm də Zəngilanın kimliyini və tarixi yaddaşını yenidən görünən etmək deməkdir.

Bu baxımdan Zəngilan şəhər məscidinin bərpası xüsusi əhəmiyyət daşıyır. XIX əsrə aid tarixi məscid işğal illərində ciddi zərər görmüş, ilkin görkəminin böyük hissəsini itirmiş və təyinatına uyğun olmayan şəkildə istifadə edilmişdi. Azadlıqdan sonra Heydər Əliyev Fondunun təşəbbüsü və dəstəyi ilə məsciddə bərpa-konservasiya işləri aparıldı, tarixi binanın qorunması ilə yanaşı, ərazidə yeni məscid də inşa edildi. 2024-cü il mayın 18-də məscidin açılışı Zəngilanın dini və mədəni həyatının dirçəldilməsi baxımından əlamətdar hadisə oldu. Burada tarixi abidənin qorunması ilə müasir ibadət məkanının yaradılması bir-birini tamamlayan yanaşma kimi diqqət çəkir.

Məscidin bərpası təkcə memarlıq nümunəsinin yenidən qurulması deyil. Bu, illərlə doğma yurdlarından ayrı düşmüş insanların mənəvi dəyərlərinə, dini ənənələrinə və tarixi yaddaşına ehtiramın ifadəsidir. Məscidlər, türbələr, qədim yaşayış məskənləri və digər mədəni irs nümunələri xalqın keçmişi ilə bu günü arasında mənəvi körpü yaradır. Onların qorunması Zəngilanın gələcək nəsillər üçün yalnız müasir yaşayış məntəqəsi deyil, həm də tarixi köklərini yaşadan bir məkan kimi formalaşmasına imkan verir.

Zəngilanda məskunlaşma prosesinin davam etməsi Böyük Qayıdışın real nəticələrini göstərən əsas amillərdəndir. Doğma torpaqlarına qayıdan ailələr üçün yaşayış şəraitinin yaradılması ilə yanaşı, məşğulluq imkanlarının genişləndirilməsi, kənd təsərrüfatının canlandırılması, kiçik sahibkarlığın təşviqi və sosial xidmətlərin əlçatanlığı da vacibdir. Çünki hər hansı ərazinin həqiqi dirçəlişi orada insanların daimi yaşaması, işləməsi, uşaqlarını böyütməsi və gələcəyini həmin torpaqla bağlaması ilə ölçülür. Zəngilanın yenidən məskunlaşması bu baxımdan həm sosial, həm iqtisadi, həm də mənəvi əhəmiyyət daşıyır.

Rayonun gələcək inkişafında nəqliyyat və logistika imkanlarından səmərəli istifadə də mühüm yer tutur. Zəngilanın Azərbaycanın cənub-qərbində, beynəlxalq sərhədlərə yaxın ərazidə yerləşməsi onun regional iqtisadi əlaqələr baxımından əhəmiyyətini artırır. Müasir infrastrukturun qurulması, istehsal və xidmət sahələrinin inkişafı, yeni iş yerlərinin açılması rayonun iqtisadi potensialının reallaşdırılmasına kömək edə bilər. Bununla yanaşı, təbii sərvətlərin qorunması, meşələrin və su ehtiyatlarının mühafizəsi, ekoloji tarazlığın saxlanılması da gələcək inkişafın ayrılmaz hissəsi olmalıdır. Zəngilanın dirçəlişi tarixi irslə müasirliyin, iqtisadi inkişafla ekoloji məsuliyyətin uzlaşdırılmasını tələb edir.

20 Oktyabr – Zəngilan şəhəri günü bütün bu proseslərin mahiyyətini bir araya gətirən əlamətdar tarixdir. Bu gün keçmişdə yaşanan faciələri unutmadan qazanılmış Zəfərin dəyərini anlamaq, azad edilmiş torpaqlarda görülən işləri qiymətləndirmək və gələcək nəsillər qarşısında məsuliyyəti dərk etmək üçün mühüm fürsətdir. Zəngilanın tarixi göstərir ki, torpağın həqiqi dirçəlişi onun üzərində həyatın bərpası, insanların qayıdışı, mədəni irsin qorunması və iqtisadi imkanların genişləndirilməsi ilə tamamlanır.

Bu gün Zəngilanın adı artıq yalnız işğal və məcburi köçkünlük xatirələri ilə deyil, quruculuq, yenilənmə və qayıdışla da bağlıdır. Vaxtilə boşalmış yaşayış məntəqələrində evlərin yenidən tikilməsi, məktəblərin və sosial obyektlərin yaradılması, tarixi abidələrin bərpası həmin torpaqların gələcəyinə qoyulan sərmayədir. Zəngilanın hər bir kəndi, hər bir küçəsi və hər bir tarixi abidəsi Azərbaycanın milli yaddaşının bir parçasıdır. Bu yaddaşın qorunması və yeni nəsillərə ötürülməsi isə yalnız dövlətin deyil, bütün cəmiyyətin mənəvi məsuliyyətidir.

Zəngilan şəhəri günü azadlığın, milli iradənin və doğma yurda bağlılığın rəmzi kimi qeyd olunur. Bu tarix bir daha təsdiqləyir ki, xalqın tarixi yaddaşı və torpağa bağlılığı zamanın çətinlikləri qarşısında öz gücünü itirmir. Zəngilanın yenidən qurulması, sakinlərin mərhələli şəkildə doğma yurdlarına qayıtması və milli-mənəvi irsin bərpası Azərbaycanın gələcəyə yönəlmiş inkişaf siyasətinin mühüm istiqamətlərindəndir. Zəngilan bu gün öz tarixini qoruyaraq yeni həyat qurur; onun gələcəyi isə azad torpaqlarda möhkəmlənən yaşayışın, quruculuğun və davamlı inkişafın nümunəsi kimi formalaşır.