Xəbərlər
Dünyəvi təhsil və milli dəyərlər
Ülvi Fərzəliyev
YAP Neftçala rayon təşkilatının sədri
Məktəbdə geyim tələbləri ilə bağlı müzakirələr ilk baxışda şagird formasının və müəllimin işgüzar görünüşünün müəyyənləşdirilməsi məsələsi kimi görünür. Əslində, mövzunun arxasında daha geniş suallar dayanır: məktəb hansı prinsiplər əsasında fəaliyyət göstərməlidir, uşaqların dünyagörüşü necə formalaşmalıdır və fərqli ailələrdən gələn şagirdlər üçün ortaq təhsil mühiti necə qorunmalıdır? Bu suallara cavab vermədən geyim qaydalarının mahiyyətini tam qiymətləndirmək çətindir. Çünki məktəbdə tətbiq olunan hər bir tələb təhsilin məqsədi, uşağın inkişafı və cəmiyyətin gələcəyi ilə əlaqəli olmalıdır.
Müasir dünyada təhsilin qarşısında duran vəzifələr xeyli genişlənib. İnformasiya əldə etmək asanlaşsa da, onun doğruluğunu müəyyənləşdirmək daha mürəkkəb olub. Sosial şəbəkələrdə yayılan bir fikir, görüntü və ya çağırış qısa müddətdə minlərlə insanın münasibətinə təsir göstərə bilir. Dünyagörüşü hələ formalaşan uşaqlar və yeniyetmələr isə belə təsirlərə xüsusilə həssasdırlar. Buna görə məktəb elmi bilik verməklə yanaşı, məlumatı yoxlamaq, hadisələri səbəb və nəticə əlaqəsində qiymətləndirmək, emosional təsirlə əsaslandırılmış mülahizəni fərqləndirmək bacarığı da aşılamalıdır.
Prezident İlham Əliyevin Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayındakı çıxışında ideoloji təhlükəsizliyi fiziki təhlükəsizlik qədər mühüm qiymətləndirməsi bu baxımdan xüsusi məna daşıyır. Dövlətimizin başçısının təhsil və vətənpərvərliyi önə çəkməsi göstərir ki, cəmiyyətin dayanıqlılığı insanların biliyi və vətəndaş mövqeyi ilə sıx bağlıdır. Sərhədlərin qorunması dövlətin ərazi təhlükəsizliyini təmin etdiyi kimi, savadlı və düşünən nəslin yetişməsi də cəmiyyətin yanlış məlumatlara və manipulyasiyaya qarşı müqavimətini gücləndirir.
İdeoloji təhlükəsizlik baxımından ən davamlı nəticə insanın düşünmək və seçim etmək qabiliyyətinin inkişaf etdirilməsidir. Öyrəndiyini təhlil edən, iddiaların sübutunu axtaran, tarixini və milli maraqlarını bilən gənci yanlış istiqamətə yönəltmək daha çətindir. Bu səbəbdən məktəbin elmi əsaslara söykənməsi və dünyəvi xarakterinin qorunması strateji əhəmiyyət daşıyır. Təhsil mühiti uşağın müxtəlif baxışları öyrənməsinə, onları müqayisə etməsinə və müstəqil mühakimə yürütməsinə şərait yaratmalıdır.
Dünyəvi məktəbin mühüm xüsusiyyətlərindən biri müxtəlif ailələrdən gələn uşaqları ortaq prinsiplər ətrafında birləşdirməsidir. Şagirdlər ailələrinin maddi imkanları, dini baxışları və həyat tərzi ilə fərqlənə bilərlər. Məktəbdə isə onların hamısı eyni hörmətə və keyfiyyətli təhsil imkanına malik olmalıdır. Dərs prosesinin hər hansı dini baxışın təlqinindən və uşağa həmin baxışı qəbul etdirmək təzyiqindən qorunması bu ortaq mühitin əsas şərtlərindəndir. Burada başlıca meyar uşağın ləyaqəti, təhlükəsizliyi və sərbəst inkişafıdır.
Geyim tələblərinin sosial mənası da məhz həmin ortaq mühitlə bağlıdır. Geyimin qiyməti, markası və dəbə uyğunluğu uşaqlar arasında müqayisə və üstünlük nümayişi vasitəsinə çevrildikdə məktəbdə münasibətlərə əlavə gərginlik gətirə bilər. Vahid məktəbli forması belə fərqlərin görünməsini müəyyən qədər azaldır, diqqətin təhsilə və birgə fəaliyyətə yönəlməsinə kömək edir. Lakin formanın özü sosial bərabərliyi tam təmin etmir. Onun müsbət təsiri müəllimin ədalətli münasibəti, şagirdlər arasında ayrı-seçkiliyin qarşısının alınması və ailələrin imkanlarının nəzərə alınması ilə tamamlanmalıdır.
Ümumi geyim qaydaları uşağın fərdiliyinin inkişafına da mane olmamalıdır. Şagirdin özünü ifadə etməsi üçün məktəbdə geniş imkanlar vardır: biliyi, yaradıcılığı, idman bacarığı, təşəbbüsü və ictimai fəallığı. Sağlam təhsil mühiti həmin imkanları artıraraq uşağın özünəinamını xarici görünüşdən daha çox bacarıq və nailiyyətləri əsasında formalaşdırır. Bu yanaşma həm şəxsi inkişafa, həm də kollektivdə qarşılıqlı hörmətə xidmət edir.
Müəllimlər üçün işgüzar geyim tələblərinin əhəmiyyəti isə pedaqoji fəaliyyətin xarakterindən irəli gəlir. Müəllim şagirdin gözündə məktəbin qaydalarını və davranış mədəniyyətini təmsil edir. Onun görünüşü dərsin məqsədinə, iş şəraitinə və uşaqların yaş xüsusiyyətlərinə uyğun olduqda peşəkar mühitin qorunmasına kömək edir. Bununla belə, müəllimin nüfuzunu müəyyənləşdirən başlıca amillər biliyi, ədaləti, ünsiyyət bacarığı və şagirdə münasibətidir. İşgüzar görünüş həmin keyfiyyətləri tamamlayan amil kimi qiymətləndirilməlidir.
Geyim qaydalarının səmərəsi onların necə tətbiq olunmasından da asılıdır. Tələblər aydın izah edilməli, hamıya ardıcıl və ədalətli şəkildə şamil olunmalıdır. Uşağı kollektiv qarşısında utandırmaq və ya ailəsini günahlandırmaq qaydanın tərbiyəvi məqsədini zəiflədir. Məktəb rəhbərliyi və müəllimlər valideynlərlə dialoq qurduqda, yaranan çətinliklərin səbəbini öyrəndikdə və həllinə kömək etdikdə daha davamlı nəticə əldə olunur. Qaydaya şüurlu münasibət onun məqsədinin anlaşılmasından başlayır.
Bu məsələdə ailənin məsuliyyəti də böyükdür. Valideyn uşağın tərbiyəsində mühüm rol oynayır, ona öz mənəvi dəyərlərini ötürür. Eyni zamanda, uşağın maraqlarını, inkişaf ehtiyaclarını və məktəbin ümumi prinsiplərini nəzərə almalıdır. Ailə ilə məktəbin əməkdaşlığı uşağın fərqli tələblər arasında qalmasının qarşısını alır. Böyüklər arasında fikir ayrılığı yarandıqda belə, onun həlli uşağın təhsilinə və psixoloji rahatlığına zərər verməyən ünsiyyət əsasında aparılmalıdır.
Dünyəvi təhsilin milli-mənəvi dəyərlərlə əlaqəsi də düzgün anlaşılmalıdır. Xalqımızın tarixi, dili, ədəbiyyatı, adət-ənənələri və dini-mədəni irsi gənc nəslin mənəvi inkişafı üçün zəngin mənbədir. Bu irsin öyrənilməsi uşağın öz kimliyini tanımasına kömək edir. Dünyəvi təhsil isə həmin biliklərin elmi yanaşma, qarşılıqlı hörmət və vicdan azadlığı ilə uzlaşdığı mühit yaradır. Tarixi-dini abidələrə qayğı ilə məktəbin dünyəvi xarakterinin qorunması cəmiyyətin müxtəlif ehtiyaclarına cavab verən, bir-birini tamamlayan istiqamətlərdir.
Vətənpərvərlik tərbiyəsi də bu əsaslar üzərində daha təsirli olur. Tarixini bilən, milli irsinə sahib çıxan və dövlətinin müstəqilliyinin dəyərini anlayan gənc vətəndaş məsuliyyətini gündəlik davranışında göstərir. Onun yaxşı oxuması, peşəyə yiyələnməsi, qanunlara hörmət etməsi və cəmiyyətə fayda verməsi Vətən sevgisinin konkret ifadəsidir. Məktəbin vəzifəsi bu bağlılığı bilik və əməli fəaliyyətlə möhkəmləndirməkdir.
Təhsilalanların və təhsilverənlərin geyimi ilə bağlı tələblər belə bir ümumi yanaşmanın tərkibində qiymətləndirildikdə onların məqsədi daha aydın görünür. Əsas nəticə səliqəli görünüşlə yanaşı, məktəbdə bərabər münasibətin, məsuliyyətin və peşəkar mühitin güclənməsi olmalıdır. Azərbaycanın gələcəyini təmin edən də elmi biliyi milli dəyərlərlə birləşdirən, müstəqil düşünən və öz ölkəsi qarşısında məsuliyyətini dərk edən nəslin yetişməsidir.