Xəbərlər
Azərbaycan-Özbəkistan: yeni geosiyasi əməkdaşlıq mərhələsi
Təvəkkül Əliyev
YAP Şuşa rayon təşkilatının sədri
Azərbaycan və Özbəkistan münasibətləri son illərdə türk dünyasında dövlətlərarası əməkdaşlığın ən diqqətçəkən nümunələrindən birinə çevrilib. Bu əlaqələrin möhkəm təməlində iki xalqı birləşdirən ortaq tarix, mədəniyyət, dil və mənəvi dəyərlər dayanır. Prezident İlham Əliyev də bu yaxınlığın yalnız müasir siyasi münasibətlərdən qaynaqlanmadığını, əsrlər boyu formalaşan tarixi bağlara söykəndiyini xüsusi vurğulayır. Bakı ilə Daşkənd arasında qarşılıqlı etimadın artması siyasi münasibətlərin yeni mərhələyə keçməsinə imkan yaradıb. İki ölkənin dövlət başçıları arasında formalaşmış dostluq münasibətləri bu prosesə mühüm dinamizm verir. Səmimi siyasi dialoq müxtəlif istiqamətlərdə yeni təşəbbüslərin meydana çıxmasına şərait yaradır. Beləliklə, Azərbaycan–Özbəkistan əlaqələri qardaşlıq anlayışını real dövlət siyasətinə çevirən mühüm model kimi diqqət çəkir.
Son illərdə yüksək səviyyəli qarşılıqlı səfərlərin intensivləşməsi münasibətlərin siyasi çəkisini əhəmiyyətli dərəcədə artırıb. Son beş ildə ən yüksək səviyyədə 15 qarşılıqlı səfərin həyata keçirilməsi tərəflərin dialoqa verdiyi önəmi göstərir. 2024-cü ilin avqustunda Prezident İlham Əliyevin Özbəkistana dövlət səfəri ikitərəfli əməkdaşlığın gündəliyini daha da genişləndirib. 2025-ci ilin iyulunda Prezident Şavkat Mirziyoyevin Azərbaycana dövlət səfəri isə bu siyasi dinamikanı yeni mərhələyə yüksəldib. Həmin səfərlər zamanı imzalanan sənədlər münasibətlərin hüquqi bazasının möhkəmlənməsinə xidmət edib. Strateji tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsi haqqında Bəyannamə və Müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilə bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu sənədlər iki dövlətin gələcək əməkdaşlığının daha sistemli xarakter almasına möhkəm zəmin yaradır.
2023-cü ilin avqustunda yaradılmış Ali Dövlətlərarası Şura Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin institusional əsaslarını daha da gücləndirib. Bu mexanizm dövlətlərarası dialoqun davamlı və ardıcıl şəkildə aparılmasına imkan verir. Şuranın Daşkənddə və Bakıda keçirilmiş iclasları qarşılıqlı münasibətlərdə strateji planlaşdırmanın önə çıxdığını nümayiş etdirib. Burada siyasi məsələlərlə yanaşı, iqtisadi və humanitar istiqamətlər də geniş müzakirə olunur. İnvestisiya, sənaye, nəqliyyat, logistika və enerji məsələləri ikitərəfli gündəliyin mühüm hissəsini təşkil edir. Təhsil, elm və mədəniyyət sahələrində əməkdaşlığın inkişafı isə münasibətlərin sosial əsaslarını möhkəmləndirir. Belə institusional mexanizmlər qardaş ölkələr arasında əldə olunan razılaşmaların praktik nəticələrə çevrilməsini asanlaşdırır.
İqtisadi əməkdaşlığın sürətli inkişafı Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin ən mühüm nəticələrindən biridir. 2025-ci ildə iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsinin 795 milyon dollara çatması bu dinamikanın aydın göstəricisidir. Bu göstəricinin əvvəlki illə müqayisədə üç dəfədən çox artması qarşılıqlı iqtisadi marağın genişləndiyini nümayiş etdirir. 2026-cı ilin yanvar-may aylarında ticarət dövriyyəsinin daha 33 faiz artması müsbət tendensiyanın davam etdiyini göstərir. Bununla belə, tərəflər yalnız ticarət həcmlərini artırmaqla kifayətlənmək niyyətində deyil. Əsas məqsədlərdən biri iki ölkənin istehsal və investisiya imkanlarını vahid əməkdaşlıq zəncirində birləşdirməkdir. Bu istiqamətdə yaradılmış Azərbaycan–Özbəkistan İnvestisiya Şirkəti mühüm maliyyə və institusional platforma rolunu oynayır.
Enerji sahəsində əməkdaşlıq da iki ölkə arasındakı strateji tərəfdaşlığın mühüm istiqamətlərindəndir. SOCAR ilə Özbəkistanın müvafiq qurumları arasında yaradılmış birgə müəssisələr sənaye əlaqələrinin uzunmüddətli xarakter daşıdığını göstərir. 2016-cı ildən fəaliyyət göstərən “Neftegaztexnologiya” birgə müəssisəsi bu əməkdaşlığın ilkin nümunələrindəndir. 2024-cü ildə yaradılan “Turan Energy AFEZCO” isə Azərbaycan və Özbəkistanın enerji-sənaye əlaqələrinə yeni məzmun gətirib. Azərbaycan istehsalı olan yüksəktəzyiqli polietilenin Özbəkistan bazarına çıxarılması əlavə dəyər yaradan əməkdaşlığın göstəricisidir. Bununla yanaşı, yaşıl enerji sahəsində də üçtərəfli təşəbbüslər meydana çıxır. Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistanın yaratdığı “Yaşıl Dəhliz Birliyi” gələcək enerji əməkdaşlığı üçün yeni imkanlar açır.
Nəqliyyat və logistika sahəsində Bakı ilə Daşkəndin maraqları bir-birini tamamlayan xüsusiyyət daşıyır. Azərbaycan Xəzər dənizi vasitəsilə Avropa istiqamətinə çıxış imkanlarına malikdir. Özbəkistan isə Mərkəzi Asiyanın mühüm iqtisadi və coğrafi mərkəzlərindən biri kimi xüsusi mövqeyə sahibdir. İki ölkə arasındakı tranzit daşımalarının artması bu coğrafi üstünlüklərin praktik imkanlara çevrildiyini göstərir. 2025-ci ildə tranzit daşımalarının 1,4 milyon tona çatması əlaqələrin logistika ölçüsünü daha da böyüdüb. Çin–Qırğızıstan–Özbəkistan dəmir yolu ilə Orta Dəhlizin mümkün inteqrasiyası isə yeni perspektivlər yaradır. Bu proses reallaşdıqca Azərbaycan və Özbəkistan Avrasiya nəqliyyat xəritəsində daha böyük rol oynaya bilər.
Qarabağın və Şərqi Zəngəzurun bərpasında Özbəkistanın iştirakı iki xalq arasındakı münasibətlərin mənəvi tərəfini də nümayiş etdirir. Füzulidə yaradılmış “Dostluq bağı” qardaş ölkənin Azərbaycanın dirçəliş prosesinə verdiyi dəstəyin rəmzlərindən biridir. Mirzə Uluqbəy adına məktəbin Füzulidə fəaliyyət göstərməsi təhsil və mədəniyyət əlaqələrinin Qarabağda yeni məzmun qazandığını göstərir. Bu layihələr Özbəkistanın Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və bərpa prosesinə münasibətinin konkret ifadəsidir. İki ölkənin bayraqlarının Füzuli şəhərində yanaşı dalğalanması siyasi sənədlərdən daha güclü mənəvi mesaj yaradır. Qarabağın yenidən qurulması prosesində qardaş dövlətlərin iştirak etməsi türk dünyasında həmrəyliyin praktiki nümunəsidir. Bu əməkdaşlıq gələcəkdə digər sahələr üzrə birgə layihələrin genişlənməsi üçün də stimul yaradır.
Azərbaycan–Özbəkistan yaxınlığının digər mühüm dayağı humanitar və mədəni əməkdaşlıqdır. İki ölkənin ədəbiyyatı, musiqisi, incəsənəti və tarixi irsi xalqlar arasında qarşılıqlı rəğbətin möhkəmlənməsinə xidmət edir. Azərbaycan və Özbəkistan Mədəniyyəti Günlərinin keçirilməsi bu əlaqələrin ictimai səviyyədə genişlənməsinə imkan yaradır. Xivədə keçirilən Şuşa Günləri Qarabağın mədəni irsinin Özbəkistanda tanıdılması baxımından əlamətdar hadisə olub. Özbəkistan Milli Pedaqoji Universitetinin Nizami Gəncəvinin adını daşıması iki xalqın ədəbi bağlarının dərinliyini göstərir. Bakı şəhərində yaradılması nəzərdə tutulan “Özbəkistan” parkı da qardaşlığın mədəni simvollarından birinə çevrilə bilər. Bütün bunlar göstərir ki, Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin gələcəyi yalnız hökumətlər arasında deyil, xalqlar arasında qurulan etimada da əsaslanır.